بیان مسئله:
در دورانِ صدرِ اسلام، پس از رحلتِ پیامبر (ص)، جامعهیِ مسلمان با تلاطمهایِ سیاسی و اجتماعیِ بیسابقهای روبهرو شد که مرزهایِ میانِ حق و باطل را کمرنگ میساخت. این دوران، عصرِ ظهورِ فتنههایی بود که هدفشان ایجادِ تشتت در بدنه و وحدتِ امت بود.
در این میان، نبردهایِ امام علی (ع) با گروههایِ مختلف، از جمله ناکثین، قاسطین و مارقین، هدفِ حملاتِ لفظی و کلامیِ بسیار شدیدی قرار گرفت. مخالفان با بهرهگیری از ابهامآفرینی در مفاهیمِ دینی، تلاش کردند تا مشروعیتِ اقداماتِ امام را زیرِ سؤال ببرند.
بنابراین، پرسشِ بنیادین این است که در میانه این آشوبها، چه معیارِ مشخصی برای تشخیصِ حق از باطل وجود داشت؟ و چگونه میتوان بر اساسِ قواعدِ اصیلِ قرآنی، ماهیتِ این جنگها و اصالتِ حقانیتِ امام را از میانِ غبارِ فتنهها بازشناخت؟
ضرورت مسئله:
بررسیِ دقیقِ این نبردها، تنها یک بحثِ تاریخنگاریِ ساده نیست، بلکه ضرورتی برای بازشناسیِ مفهومِ «بصیرت» در مواجهه با بحرانهایِ بزرگِ سیاسی و مذهبی است. شناختِ تفاوت میانِ اصلاحگری و شورش، برای هر مخاطبِ آگاهِ امروز ضروری است.
همچنین، با توجه به تداومِ و بازسازیِ شبهاتِ تاریخی در فضایِ رسانهایِ معاصر، نیاز به یک تبیینِ مستند و علمی در سطوحِ مختلف احساس میشود. باید به وضوح نشان داد که چگونه عدالتِ امام، با توجیهاتِ سیاسیِ مخالفان در تضاد بود.
در نهایت، تبیینِ این موضوع برای حفظِ سلامتِ فکریِ جامعه و جلوگیری از سردرگمی در تحلیلِ رویدادهایِ بزرگِ تاریخ اسلام، امری حیاتی است. بدونِ این تبیین، ممکن است مفاهیمِ مقدسِ دینی در مسیرِ منافعِ قدرت، موردِ سوءاستفاده قرار گیرند.
اهداف موضوع:
هدفِ اصلی این نوشتار، تبیینِ ماهیتِ حقوقی و شرعیِ جنگهای امام علی (ع) و اثباتِ مشروعیتِ کاملِ اقداماتِ ایشان بر پایه استدلالهایِ کلامی است. ما در پیِ آشکارسازیِ ریشههایِ برخاستنِ فتنه هستیم.
علاوه بر این، هدف بر این است که با استناد به روایاتِ صحیح و آرایِ بزرگان، پاسخهایِ علمی به اتهاماتِ وارده را ارائه دهیم. همچنین، تلاش میکنیم تا با استفاده از معیارهایِ نبوی، مرزهایِ جنگِ حق و باطل را ترسیم کنیم.
در نهایت، این مقاله بر آن است تا با دستهبندیِ دقیقِ گروههایِ شورشی، تفاوتِ میانِ حقطلبیِ امام و اغتشاشگریِ مخالفان را برای مخاطبِ عام و متخصص، به شکلی روشن، ملموس و مستند، تبیین و اثبات نماید.
چرا جنگهای امام علی (ع) حق بود؟ (واکاویِ استدلالهایِ قرآنی در برابرِ شبهاتِ سیاسی و پاسخ به آنها)
بخش اول: تبیین ماهیت نبردها و پاسخ به شبهاتِ مطرح شده
در بررسیِ تاریخی و کلامیِ وقایعِ مربوط به دورانِ خلافتِ امام علی (ع)، یکی از بزرگترین چالشها، مواجهه با شبهات و سوءبرداشتهایی است که پیرامونِ ماهیتِ نبردها شکل گرفته است. مخالفان همواره تلاش کردهاند تا جنگهای امام را از یک مبارزه برای برقراریِ حق، به یک نزاعِ صرفاً سیاسی یا قدرتطلبی تغییر دهند.برای پاسخگویی به این شبهات، لازم است با نگاهی علمی و با تکیه بر منابعِ معتبر، تبیین کنیم که چرا این نبردها از نظرِ شرعی و تاریخی، نبردهایِ مشروع و ضروری برای حفظِ نظمِ اسلامی بودهاند. در ادامه، به کالبدشکافیِ این ماهیت و پاسخ به پرسشهای بنیادین میپردازیم:
🔹. آیا جنگ با مسلمانان، مشروعیتِ امام را زیر سؤال میبرد؟
برخی از منتقدان و کسانی که با نگاهی سطحی و بدونِ بررسیِ عمیقِ اسنادِ تاریخی و روایی به وقایع مینگرند، همواره این سؤال را مطرح میکنند که چرا امام علی (ع) وارد درگیری شد؟ آنان با رویکردی بسیار محدود، مدعیاند که چون این نبردها با «اهلِ قبله» و مسلمانان صورت گرفته، پس فاقدِ هرگونه وجاهتِ شرعی و قانونی است.
این گروه بر این باورند که در این درگیریهایِ ناخواسته، جان انسانهای بیگناه به خطر افتاده و امیرالمؤمنین (ع) نباید به هیچ عنوان واردِ این جنگهایِ داخلی میشد. آنها تصور میکنند که هرگونه برخوردِ نظامی با مسلمانان، لزوماً از مسیرِ حق خارج شده و باعث تیره شدنِ پیوندهایِ دینی میشود.
اما اگر بخواهیم با نگاهی دقیقتر به مبانیِ دینی و استناد به اسنادِ تاریخیِ معتبر بنگریم، متوجه میشویم که این دیدگاهِ شبههافکن، از چندین جنبهی بسیار مهم، کاملاً مردود و بیاساس است. در واقع، این ادعاها با واقعیتهایِ وحیانی و جریانهایِ واقعیِ تاریخِ اسلام در تضاد کامل است.
🔹. نگاهی به دستوراتِ پیامبر (ص) دربارهی حقانیتِ امام (ع)
نخستین و بنیادیترین پاسخ به این شبهه، استناد به نصوصِ صریح و قطعی از زبانِ مبارکِ رسول خدا (ص) دربارهی جایگاهِ والای امامت است. در روایاتِ متعددی که در منابعِ اصلیِ حدیثی ثبت شده، پیامبر (ص) با قاطعیت تمام، بر حقانیت و امامتِ علی (ع) تأکید فرمودهاند.
این روایاتِ نبوی، تنها یک تأییدِ ساده برای جایگاهِ ایشان نیست؛ بلکه جایگاهِ بیبدیل و الهیِ ایشان را در تمامیِ دورانها ثابت میکنند. همچنین، این نصوص در تحلیلِ تقابلهایِ ایشان با مخالفان، از اصطلاحاتِ بسیار دقیقِ حقوقی و شرعی برای تبیینِ وضعیتِ طرفین استفاده میکنند.(۱)
در این سنتِ روشنِ نبوی، کسانی که با حکومتِ مشروع و قانونیِ امام مخالفت میکردند، در زمرهی «باغی» یا همان سرکش قرار میگرفتند. لذا جنگ با آنها، در واقع جنگ با عاملِ سرکشی در برابرِ فرمانِ الهی و حفظِ نظمِ حاکم بر جامعه بود.
🔹. بزرگانِ اهلِ سنت دربارهی حقانیتِ امام در نبردها چه گفتهاند؟
این حقیقتِ تاریخی، تنها یک ادعایِ مذهبیِ درونگروهی نیست؛ بلکه در منابعِ بسیار معتبر و اصلیِ مکتبِ اهلِ سنت نیز به صراحت به آن اشاره شده است. بزرگان و اندیشمندانِ برجستهی این مکتب، در تحلیلِ دقیقِ وقایعِ صدرِ اسلام، حقانیتِ امام علی (ع) را در نبردها تأیید کردهاند.
بر اساسِ گزارشهایِ تاریخی و تحلیلهایِ دقیقِ محدثان، در جریانِ درگیریهای بزرگِ آن دوران، یک نوع اجماعِ علمی و تاریخی وجود داشت. بسیاری از عالمانِ بزرگ، بر این نکته تأکید میکردند که محورِ اصلیِ حق و عدالت، همواره با علی (ع) بوده است.(۲)
بنابراین، وقتی بزرگانِ اهلِ سنت نیز با استناد به شواهد، بر حقانیتِ امام در این نبردها تأکید میکنند، نشان میدهد که این موضوع، یک واقعیتِ غیرقابلانکار و مستند در تاریخِ اسلام است و نمیتوان آن را با شبهاتِ سطحی نادیده گرفت.
🔹. چرا امام (ع) با وجودِ قدرت، برای جلوگیری از خونریزی صبر کرد؟
یکی از مهمترین پاسخها به این ادعا که «جنگ باعث مرگ بیگناهان شد»، بررسیِ دقیقِ روش و منشِ عملیِ امام علی (ع) است. برخلافِ تصورِ برخی، امام هرگز از قدرتِ نظامیِ خود برای سرکوبِ سریع و بیمحابایِ مخالفان استفاده نکرد و همیشه صلح را ترجیح داد.
در واقع، ایشان با هدفِ جلوگیری از تیره شدنِ پیوندهایِ اسلامی و حفظِ جانِ مسلمانان، اقدامِ نظامی را تا حدِ ممکن به تأخیر انداخت. این صبرِ طولانی و رویکردِ حکیمانه، نشاندهندهی میزانِ اهمیتِ جانِ انسانها در نگاهِ عمیقِ امیرالمؤمنین بود.
همچنین، امام با اجرای دقیقِ روشِ «اتمام حجت»، تمامیِ راههایِ گفتوگو و صلح را پیش پایِ مخالفان قرار داد تا هیچ عذر و بهانهای برایِ جنگ باقی نماند. این یعنی وقوعِ درگیری، نه از میل به جنگ، بلکه به دلیلِ نبودِ راهی دیگر برای حفظِ نظمِ جامعه بود.
بخش دوم: تبیین مبانی کلامی و روایی در مشروعیت جنگهای امام علی (ع)
در تحلیلهای تاریخی و فقهی، یکی از اصلیترین معیارها برای تفکیک جبههی حق از باطل، بازگشت به آموزههای پیامبر اکرم (ص) به عنوان منبع اصیل هدایت است. برای درک عمیقتر این حقایق، نباید تنها به ظاهرِ وقایعِ تاریخی اکتفا کرد، بلکه باید به سرچشمههای وحیانی و فراتر از تاریخ رجوع نمود.از آنجایی که پیامبر (ص) به عنوان امینِ وحی الهی، تنها مرجعِ تعیینِ معیارِ حقیقت برای تمام مسلمانان در طول تاریخ محسوب میشود (۳)، تمامی روایاتی که ایشان درباره جایگاهِ والای امام علی (ع) بیان فرمودهاند، دارای حجیتِ قطعی و اعتبارِ جهانی است. در ادامه به تبیین این مبانی میپردازیم:
🔹 چرا پیامبر (ص) معیارِ تشخیصِ حق و باطل را در شخصیتِ امام علی (ع) قرار داد؟
برخی از روایاتِ معتبر، بر پیوندِ ناگسستنی میان مفهومِ «حق» و شخصِ «امام علی (ع)» تأکید ویژهای دارند. این روایات به روشنی نشان میدهند که هر کجا حق موجود باشد، حضرت علی (ع) نیز در آنجا حضور دارد و هر کجا که ایشان حضور داشته باشد، حقیقت به طور کامل جاری است. این نوع از روایات، نه تنها بر امامت و ولایتِ ایشان صحه میگذارند، بلکه هرگونه مخالفت با ایشان را در حکمِ مخالفت با خودِ حقیقت تلقی میکنند.
از جمله این روایات که در منابع معتبر شیعه و اهل سنت مورد پذیرش و استناد قرار گرفته، این حدیث شریف است: «عَلِیٌّ مَعَ الحَقِّ و الحَقُّ مَعَ عَلِیٍّ یَدُورُ حَیْثُمَا دَارَ» که به معنای این است: «علی با حق است و حق با علی است؛ و حق به هر سو که او برود، به آن سو میگردد» (۴). این روایت نشاندهنده حرکتِ همگامِ امام و حقیقت در مسیر هدایت است که هیچگونه انحراف یا جدایی در آن راه ندارد.
🔹 آیا پیوندِ میان امام و حقیقت، ماهیتی گذرا دارد یا تا روزِ قیامت تداوم مییابد؟
در سطح عمیقتر و کلامی، برخی روایات بر این نکته تأکید دارند که این پیوند میان امام و حق، یک ارتباطِ موقت یا محدود به یک دوران خاص نیست، بلکه تا پایانِ مسیرِ هدایت و رسیدن به سرچشمههای ابدیِ حیات (مانند حوض کوثر) استمرار خواهد داشت. این روایات، جایگاهِ بینظیرِ امام را در نظامِ خلقت و هدایتِ ممتدِ بشری اثبات میکنند.
یکی از برجستهترین روایاتی که با صراحت بر این تداوم و پیوندِ ناگسستنی صحه میگذارد، عبارت است از: «عَلِیٌّ مَعَ الحَقِّ والْحَقُّ مَعَ عَلِیٍ لاَ یَفْتَرِقَانِ حَتِّی یَرِدَا عَلَى اَلْحَوْضِ» که معنای آن چنین است: «علی با حق است و حق با علی است؛ و این دو هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد تا زمانی که در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند» (۵). این روایت نشان میدهد که میان امام و حقیقت، چنان پیوندِ ماهوی و وجودی برقرار است که تا رسیدن به غایتِ هدایت، هیچ شکاف یا جدایی میان این دو حقیقتِ نورانی صورت نمیگیرد.
🔹 ارتباطِ میان مشروعیتِ امام و ضرورتِ پیروی از قرآن کریم چیست؟
علاوه بر پیوند ناگسستنی با مفهوم «حق»، یکی دیگر از ابعادِ اساسی در مشروعیتِ امام علی (ع)، پیوندِ بنیادینِ ایشان با «قرآن کریم» است. قرآن کریم به عنوان منبع اصلی هدایتِ بشریت و معیار نهاییِ تشخیصِ حق از باطل، همواره با وجودِ مبارکِ امام علی (ع) همراه بوده و از او جدا نبوده است.
این پیوندِ عمیق نشان میدهد که امام، مفسرِ حقیقی و مجریِ راستینِ آموزههای وحیانی است و هرگونه مخالفت با ایشان، در واقع مخالفت با آیاتِ نورانیِ قرآن محسوب میشود. این مفهوم بلند در قالبِ روایتِ زیر تجلی یافته است: «عَلِیٌّ مَعَ القُرْآنِ و القُرْآنُ مَعَ عَلِیٍّ» که به معنای این است: «علی با قرآن است و قرآن با علی است» (۶). این روایت نشاندهنده یگانگیِ بیحد و مرز میان کلامِ وحی و مظهرِ تجلیِ آن است.
بخش سوم: تبیین مبانی کلامی و روایی در مشروعیت جنگهای امام علی (ع) و پیشگوییهای نبوی
در بررسیِ مستدلِ حقانیتِ امام علی (ع)، یکی از مهمترین وجوهِ اثباتِ مشروعیتِ دفاع از ایشان، شناختِ دقیقِ ماهیتِ گروههای مخالف بر اساسِ کلامِ وحیانی است. برای درکِ صحیحِ این نبردها، نباید تنها به ظاهرِ وقایعِ تاریخی اکتفا کرد، بلکه باید به سرچشمههای وحیانی و فراتر از تاریخ رجوع نمود.از آنجایی که پیامبر (ص) به عنوان امینِ وحی الهی، تنها مرجعِ تعیینِ معیارِ حقیقت برای تمام مسلمانان در طول تاریخ محسوب میشود، تمامی روایاتی که ایشان درباره جایگاهِ والای امام علی (ع) بیان فرمودهاند، دارای حجیتِ قطعی است. در ادامه، این مبانی و پیشگوییهای نبوی را تبیین میکنیم:
🔹 چرا دعای پیامبر (ص) خطِ فاصلِ میانِ یاران و دشمنانِ امام علی (ع) را ترسیم میکند؟
در ادامه بررسیِ مستدلِ حقانیتِ امام علی (ع)، لازم است به یکی از عمیقترین و در عین حال حساسترین وجوهِ اثبات مشروعیتِ دفاع از ایشان و جنگ با مخالفانِ وی بپردازیم. یکی از روشنترین نشانههای مشروعیتِ یاری رساندن به امام علی (ع)، وجود دعا و درخواستِ پیامبر اکرم (ص) از درگاه الهی برای تعیین تکلیفِ یاران و دشمنان ایشان است.
پیامبر (ص) در دعا، یک مرزبندی قطعی میان دو جبهه ایجاد میکنند؛ جبههای که با امام علی (ع) همراه است و جبههای که با ایشان در ستیز است. این دعا نشان میدهد که یاری دادن به ایشان، تنها یک امر سیاسی یا اجتماعی نیست، بلکه یک تکلیفِ الهی است که مستقیماً با عنایت و توجهِ پروردگار گره خورده است.
پیامبر (ص) در این راستا میفرمایند: «اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله» که معنای دقیق آن چنین است: «خدایا! دوست بدار کسی را که او [علی] را دوست میدارد، و دشمن بدار کسی را که با او دشمنی میکند، و یاری کن کسی را که او را یاری میدهد، و واگذار (و از عنایت خود بازدار) کسی را که او را واگذارد و یاری نمیکند» (7). این دعای پیامبری، به روشنی نشاندهنده آن است که هرگونه حرکت در جهت یاری یا مخالفت با امام، مستقیماً با رضایت یا خشم الهی پیوند مییابد و عواقبی جبرانناپذیر دارد.
🔹 پیامدهای معنوی و سرنوشتسازِ اطاعت و نافرمانی در آینهی روایاتِ نبوی چیست؟
در لایه دوم، روایاتِ پیامبر (ص) به پیامدهای سرنوشتسازِ برخورد با امام علی (ع) میپردازند. پیامبر (ص) در روایاتی که از ایشان نقل شده، «اطاعت» از علی (ع) را مترادف با «رشد و هدایت» و «مخالفت» با ایشان را مترادف با «فساد و نابودی» معرفی کردهاند. این روایات بر دو جنبهی بنیادینِ هدایتگری و هلاکت تأکید دارند؛ به گونهای که اطاعت از ایشان، راهگشای رسیدن به سعادت و رستگاریِ ابدی است و هرگونه خروج از این مسیر، انسان را به گمراهیِ مطلق میکشاند.
در این راستا، از زبیر بن عوام روایت شده است که پیامبر (ص) فرمودند: «سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ (ص) یَقُولُ: الحَقُّ مَعَ عَلِیٍّ وَ عَلِیٌّ مَعَ الحَقِّ، مَنْ أَطَاعَ عَلِیّاً رَشَدَ، وَ مَنْ عَصَى عَلِیّاً فَسَدَ، وَ مَنْ أَحَبَّهُ سَعِدَ، وَ مَنْ أَبْغَضَهُ شَقِیَ…» که معنای آن چنین است:
«از رسول خدا (ص) شنیدم که میفرمود: حق با علی است و علی با حق است؛ هر کس از علی اطاعت کند، به رشد و هدایت میرسد و هر کس با او نافرمانی کند، فاسد و گمراه میگردد؛ و هر کس او را دوست بدارد، سعادتمند میشود و هر کس او را دشمن بدارد، بدبخت و شقی میگردد» (8). این روایات به صراحت نشان میدهند که معیارِ سعادت و شقاقتِ انسانها، دقیقاً در گروی نوعِ مواجهه با شخصیت و جایگاهِ بیبدیلِ امام علی (ع) است.
🔹 چرا جنگ با امام علی (ع) در منطقِ وحیانی به معنای جنگ با ذاتِ خداوند است؟
بخش پایانی و تکاندهندهترین بخش از روایاتِ مربوط به مشروعیتِ ایشان، روایاتی است که ماهیتِ جنگ با امام علی (ع) را بازتعریف میکنند. در اینجا، مقابله با ایشان از یک نزاعِ انسانی و سیاسی فراتر رفته و به یک «نزاع با خالقِ هستی» تبدیل میشود. پیامبر (ص) در روایاتی صریح، جنگ با امام علی (ع) را همان جنگ با خودِ ایشان و در نتیجه، جنگ با خداوندِ متعال معرفی میکنند.
این تبیینِ عمیق، بالاترین درجهی مشروعیتِ دفاع از ایشان را اثبات میکند، زیرا جنگ با حقیقتِ جاری در وجودِ امام، در واقع تلاشی برای مقابله با ارادهی الهی است. پیامبر (ص) در این زمینه میفرمایند: «یَا عَلِیُّ حَربُکَ حَربِی وَ حَربِی حَربُ اللهِ» که به معنای این است: «ای علی! جنگ با تو، جنگ با من است و جنگ با من، جنگ با خداست» (9).
بنابراین، بر اساس این روایاتِ متواتر، هرگونه اقدام نظامی یا سیاسی علیه امام علی (ع)، از دیدگاه وحیانی، جرمی نابخشودنی و اقدامی علیه حقیقت و خالقِ جهان محسوب میشود.
بخش چهارم: ماهیت نزاعها و پیشگوییهای نبوی درباره گروههای مخالف امام علی (ع)
در بررسیِ مستدلِ حقانیتِ امام علی (ع)، یکی از مهمترین وجوهِ اثباتِ مشروعیتِ دفاع از ایشان، شناختِ دقیقِ ماهیتِ گروههای مخالف بر اساسِ کلامِ وحیانی است.برای درکِ صحیحِ این نبردها، باید به روایاتی رجوع کرد که نه تنها ماهیتِ جنگها را مشخص میکنند، بلکه با پیشگوییهای دقیق، نوعِ رفتاریِ دشمنان را نیز دستهبندی نمودهاند.
🔹 رابطهی میان مقامِ امامت و نبوت در مقامِ صلح و جنگ چگونه تبیین میشود؟
یکی از پایههای اصلیِ مشروعیتِ اقداماتِ امام علی (ع)، این است که تمامیِ کنشهای ایشان — چه در مقامِ صلح و چه در مقامِ برخوردِ نظامی — کاملاً همسو با ارادهی پیامبر اکرم (ص) و در جهتِ هدایتِ بشریت است. این وحدتِ عملی، نشان میدهد که مبارزاتِ امام، برخلافِ تصورِ مخالفان، یک نزاعِ شخصی نیست، بلکه امتدادِ رسالتِ نبوی است.پیامبر اکرم (ص) در این باره فرمودهاند: «…حَربُکَ یا عَلِیُّ حَربی وَ سِلمُکَ یا عَلِیُّ سِلمی» که معنای دقیق آن چنین است: «…یا علی! جنگ با تو جنگ با من، و صلح با تو صلح با من است» (۱۰). این روایت نشان میدهد که هیچ تفکیکی میان مرجعیتِ پیامبر و امامتِ علی (ع) وجود ندارد و هرگونه اقدامِ امام، مستقیماً با ارادهی الهی و نبوی پیوند خورده است.
🔹 سرنوشتِ اخرویِ مخالفانِ امام علی (ع) بر اساسِ پیشگوییهای نبوی چگونه است؟
در لایهی دوم، پیامبر اکرم (ص) با نگاهی به فرجامِ کسانی که در برابرِ حق ایستادگی کردند، نسبت به سرنوشتِ آنها هشدار دادهاند. ایشان در روایاتی صریح، کسانی را که پس از وفاتِ پیامبر با امام علی (ع) وارد نبرد شدند، از نظر الهی در جایگاهی بسیار پایین قرار داده و آنها را از اصحابِ آتش شمردهاند.
پیامبر (ص) در این راستا بیان فرمودهاند که برخورد با امام، برخورد با حقیقت است و این امر موجبِ سقوطِ اخرویِ مخالفان میشود (۱۱). این هشدارها نشان میدهد که این نبردها، نبردهایی صرفاً بر سرِ قدرت نبودهاند، بلکه در واقع، مبارزهای میان حقیقت و ضلالت بودهاند که عاقبتِ سرکشان در جهانِ آخرت نیز مشخص شده است.
🔹 چگونه پیامبر (ص) گروههای مخالف را بر اساسِ رفتارشان دستهبندی و پیشگویی کردند؟
یکی از شفافترین و دقیقترین روایاتِ نبوی، مربوط به پیشگوییِ دقیقِ ماهیتِ گروههای مخالف است. پیامبر (ص) با نگاهی آیندهنگرانه، نوعِ رفتارِ دشمنان را دستهبندی کرده و هشدار دادهاند که امام علی (ع) با گروههایی روبرو خواهد شد که از مسیرِ حق منحرف شدهاند و دست به ستم زدهاند.
در این زمینه، پیامبر اکرم (ص) میفرمایند: «یا على، ستقاتلک الفئة الباغیة و انت على الحق فمن لم ینصرک یومئذ فلیس منی» که معنای آن چنین است: «ای علی! گروه ستمگر با تو خواهند جنگید در حالی که تو بر حقی، پس هر کس در آن روز تو را یاری نکند، از من نیست» (۱۲).
این روایت، جای هیچگونه شبههای را باقی نمیگذارد و نشان میدهد که امام علی (ع) همواره بر مسیرِ حق بوده و مخالفانِ ایشان، گروههای ستمگری هستند که با تجاوز از حق با ایشان جنگیدهاند.
🔹 هویتِ واقعیِ دشمنانِ امام علی (ع) از نظر پیامبر (ص) چگونه توصیف شده است؟
در نهایت، پیامبر اکرم (ص) برای روشن ساختنِ ماهیتِ دشمنان و جلوگیری از هرگونه ابهام، در خطاب به همسر خود، «امسلمه»، هویتِ دقیقِ این گروههای مخالف را به گونهای مشخص کردهاند که در تاریخِ اسلام ثبت شده است. این پیشگویی، دشمنان را بر اساسِ نوعِ انحرافشان دستهبندی میکند.
پیامبر (ص) در این باره میفرمایند: «یا امّ سلمه! هذا (علی) والله، قاتل القاسطین و الناکثین والمارقین بعدی» که معنای دقیق آن چنین است: «ای ام سلمه! به خدا قسم علی (ع) پس از من، قاتل قاسطین و ناکثین و مارقین خواهد بود» (۱۳).
این پیشگوییِ صریح، گروههای مخالف را بر اساسِ رفتارشان (پیمانشکنی، ستمگری و خروج از دین) دستهبندی کرده و ماهیتِ مبارزهی امام را تبیین میکند.
بخش پنجم: تحلیلِ ساختاری و تفصیلیِ گروههای سهگانه در برابر امامت
پیامبر اکرم (ص) با نگاهی فراتر از زمان و با بصیرتی الهی، نه تنها به وقوع نبردهای آینده اشاره کردند، بلکه با معرفیِ دقیقِ گروههای مخالف، نوعِ انحرافِ فکری و رفتاریِ آنها را نیز به طور کامل دستهبندی نمودند. این دستهبندیِ نبوی، سه جریانِ کاملاً متفاوت را معرفی میکند که هر یک از نظرِ ماهیتِ جرم، انگیزه و نوعِ پیمانشکنی، با یکدیگر تفاوتهای بنیادین و ساختاری دارند.🔹 چگونه «ناکثین» با پیمانشکنی در نبرد جمل، مسیرِ بیعت را تغییر دادند؟
نخستین گروه، کسانی هستند که با وجودِ بیعتِ رسمی و ظاهری با امام علی (ع) در مدینه، در عمل و در مقامِ عمل به آن پایبند نماندند و از مسیرِ عهد خود منحرف شدند. پیامبر (ص) در پاسخ به پرسشِ امسلمه، مصداقِ دقیقِ این گروه را با این کلمات تبیین نمودند: «ناکثان»! کسانی هستند که در مدینه با حضرت بیعت میکنند؛ امّا در بصره آن را میشکنند (14).
این گروه که در تاریخِ اسلام به «ناکثین» یا پیمانشکنان مشهور شدهاند، با شکستنِ عهد و پیمانِ بیعت، وارد نبردی شدند که در آن، تضادِ عمیق میانِ «وفای به عهد» و «خیانت به پیمان» به وضوح نمود پیدا کرد. این جریان با حرکت به سمتِ بصره، عملاً نظمِ سیاسیِ مستقر بر اساسِ بیعت را به چالش کشید و سعی در بازگرداندنِ جامعه به دورانِ پیش از تثبیتِ امامت داشت.
در واقع، ماهیتِ جرمِ این گروه، برخاسته از نوسان در وفاداری و تغییرِ موضعِ ناگهانی پس از بیعتِ رسمی بود، که این امر، یکی از بزرگترین آسیبها را به ساختارِ وحدتِ امت در آن مقطعِ تاریخی وارد نمود.
🔹 آیا «قاسطین» با غصبِ قدرت و ستمگری، از مسیرِ عدالت خارج شدند؟
گروه دوم، جریانهایی هستند که از طریقِ اعمالِ قدرتِ غیرمشروع و استفاده از ظلمِ نظاممند، در برابرِ حق و امامت ایستادگی کردند. پیامبر (ص) با صراحتی بیمانند، سرآمدِ این گروه را در جغرافیای سیاسیِ آن زمان معرفی میفرمایند: «قاسطان»؛ معاویه و اصحابش در شام هستند (15).
این جریان که به «قاسطین» یا ستمگران معروف گشتهاند، برخلافِ گروه نخست که از رویِ پیمانشکنی و نوسان در بیعت وارد عمل شدند، با رویکردی مبتنی بر غصبِ حق و استفاده از ابزارهای سیاسی و نظامی در قلمروِ شام، در برابرِ امامتِ الهی ایستادگی کردند.
ماهیتِ این گروه، نه بر پایه نوسان در بیعت، بلکه بر پایه تثبیتِ قدرت بر پایه ستم و بیعدالتی استوار بود؛ آنها با استفاده از قدرتِ سیاسی و ایجادِ نظامهای حاکمیتیِ خود، سعی در منحرف کردنِ مسیرِ خلافت از حق به سوی منافعِ شخصی و خانوادگی داشتند.
🔹 چرا «مارقان» با پوششِ دین، خطرناکترین گروه در نبرد نهروان بودند؟
سومین و شاید افراطیترین گروه، کسانی هستند که با ادعایِ مذهبی و پوششِ دینداریِ ظاهری، از مسیرِ اصلیِ حق و کلامِ الهی خارج شدند. پیامبر (ص) این گروه را با تعبیری دقیق و هشداردهنده چنین توصیف نمودهاند: «و امّا مارقان؛ اصحاب نهروان هستند (16).»
این گروه که در تاریخ به «مارقان» یا خارجشدگان مشهور شدهاند، با سوءاستفاده از مفاهیمِ دینی و خروج از چارچوبهایِ اصلیِ اسلام، در نبرد نهروان با امام علی (ع) روبرو شدند. این جریان، نشاندهنده خطری است که از سویِ کسانی که با پوششِ دین، از دین خارج میشوند، به جامعهی اسلامی وارد میگردد.
در حقیقت، خطرناکترین جنبهی این گروه، استفاده از شعارهایِ مذهبی برای توجیهِ اقداماتِ خود بود، که این امر باعث شد تا مرز میانِ حق و باطل برای بسیاری از مردم کمرنگ شود و این جریان، آسیبهایِ عقیدتیِ عمیقی بر پیکرهی امت وارد آورد.
🔹 چگونه تاییداتِ صحابه، بر حقانیتِ این پیشگوییهایِ نبوی مهرِ تأیید زد؟
باید توجه داشت که این پیشگوییهایِ نبوی و دستهبندیهایِ دقیقِ گروههای مخالف، تنها در کلامِ پیامبر اکرم (ص) محدود نمیماند؛ بلکه در گزارشهایِ متعددی از سویِ صحابیانِ برجسته، مورد اعتماد و از نظرِ تاریخی معتبر، به طور گسترده تایید و بازگو شده است. این همسوییِ میانِ وحی و تجربه، عمقِ حقانیتِ امامت را نشان میدهد.
گزارشهایِ مستند و تاریخی نشان میدهد که بزرگانِ صحابه، همچون «عمار یاسر» و «ابو ایّوب انصاری»، نیز بر این حقیقتِ مسلم که گروههای مخالف، با همان ماهیتهایِ ذکر شده (یعنی ناکثین، قاسطین و مارقان) با امام علی (ع) روبرو خواهند شد، تأکید کرده و آن را به عنوان یک واقعیتِ پیشبینی شده میدانستند.
این تاییداتِ مکرر و همسوییِ گسترده میانِ کلامِ نبوی و مشاهداتِ عینیِ صحابیان، نشاندهنده قطعیتِ این روایات و اثباتِ ماهیتِ حقانیتِ مبارزاتِ امام علی (ع) در برابرِ این جریانهاست؛ چرا که این تطابقِ کامل میانِ پیشگویی و واقعیت، از هیچ شک و تردیدی در اصالتِ این روایات جلوگیری نمیکند.
بخش ششم: تبیینِ ماهیتِ حقوقی و فقهیِ مخالفان؛ صدقِ عنوانِ «باغی» و «محارب» بر دشمنانِ امامت
دومین دلیلِ بنیادین و استوار بر مشروعیتِ تمامیِ نبردها و اقداماتِ نظامیِ امام علی (ع)، بازگشت به این حقیقتِ انکارناپذیر است که گروههای مخالف، فراتر از یک اختلافِ سیاسیِ ساده و گذرا، در زمرهیِ گروههایی بودند که از نظرِ فقهی و شرعی، مصداقِ دقیقِ دو عنوانِ بسیار مهمِ «باغی» و «محارب» محسوب میشدند. این دو عنوان، ماهیتِ جرمِ آنها را از نظرِ حقوقی و فقهی به روشنی مشخص کرده و ضرورتِ برخوردِ حاکمیت با آنها را برای حفظِ نظمِ اسلامی تبیین میکند.🔹 چگونه مفهومِ «بغی» و «باغی»، ماهیتِ سرکشیِ مخالفان را مشخص میکند؟
در نگاهِ نخست، باید به ریشهیِ لغویِ این واژه توجه کرد؛ چرا که «بغی» در لغت به معنایِ ظلم، ستم و تجاوز کردن از حدِ مقرر و از مرزهایِ مشخصِ قانون است (۱۷). از این رو، «باغی» اسمِ فاعلی است برای کسی که با رفتار، ادعا و قدرتِ خود، از مرزهایِ عدالت فراتر رفته و مرتکبِ تجاوز به حقوقِ عمومی و الهی میشود.
اما در مقامِ بررسیِ دقیقِ حقوقی و فقهی، «بغی» مفهومی بسیار تخصصیتر و فراتر از یک معنایِ عمومی دارد. در اصطلاحِ فقهی، «بغی» به معنایِ خروجِ مسلحانه، سازمانیافته و قدرتمند بر امامِ عادل و بر افراشتنِ پرچمِ مخالفت با حاکمیتِ مشروع و قانونی است (۱۸).
از آنجا که حکومتِ حضرت علی (ع) بر پایه بیعتِ رسمیِ مردم و فرمانِ الهی بنا شده بود، هرگونه اقدامِ سازمانیافته برایِ زیر سؤال بردنِ این اقتدار و خروج از مدارِ اطاعت، مستقیماً مصداقِ «بغی» خواهد بود. بنابراین، مخالفان نه تنها با یک شخص، بلکه با «اصلِ مشروعیتِ حکومت» و بنیانهایِ سیاسیِ مستقر در جامعه در جنگ بودند.
🔹 آیا اقداماتِ مخالفان، مصداقِ دقیقِ عنوانِ «محارب» و ایجادِ فساد در زمین است؟
دومین عنوانِ حقوقی که بر مخالفانِ حضرت صادق است، عنوانِ بسیار مهمِ «محارب» میباشد. واژهیِ «محارب» از ریشهیِ «حرب» مشتق شده است که در لغت، دقیقاً نقطه مقابلِ واژهیِ «سِلم» (به معنایِ آشتی، صلح و آرامش) قرار میگیرد (۱۹).
از نظرِ اصطلاحی، تعریفِ دقیقِ «محارب» در فقه، بر اساسِ نوعِ رفتار، نیت و ابزارِ بهکاررفته توسطِ فرد تعیین میشود. محارب کسی است که سلاحِ خود را برای ترساندنِ مردم و به منظورِ ایجادِ فساد در زمین، چه در خشکی و چه در دریا؛ چه در شهر و چه در بیرون از شهر؛ و چه در روز و چه در شب، به صورتِ آماده یا برهنه، برمیدارد (۲۰).
این تعریفِ دقیقِ فقهی نشان میدهد که اقداماتِ مخالفان علیه امام (ع)، تنها یک اختلافِ نظر یا یک بحثِ سادهیِ سیاسی نبود، بلکه اقدامی با هدفِ آشکارِ ایجادِ بیثباتی، ایجادِ ترس در میانِ مسلمانان و اخلال در نظمِ عمومی و صلحِ اجتماعی بود که مستقیماً مصداقِ «فساد در زمین» محسوب میشد.
🔹 چگونه نتیجهگیریِ فقهی، مشروعیتِ مقابله با ستم و فساد را اثبات میکند؟
با پیوندِ میانِ این دو مفهومِ حقوقی و فقهی، کاملاً روشن و مبرهن میشود که حکومتِ حضرت علی (ع) با بیعتِ عمومیِ مردم تشکیل شد و یک حکومتِ کاملاً الهی، قانونی و مردمی به شمار میرفت.
لذا هرگونه مخالفتِ سازمانیافته، بر افراشتنِ پرچمِ سرکشی، و کشیدنِ شمشیر بر علیه ایشان و سایر مسلمانان، از نظرِ فقهی هم مصداقِ «خروج از اطاعتِ امام عادل» (باغی) بود و هم مصداقِ «ایجادِ ناامنی و ستیز با صلحِ عمومی» (محارب) محسوب میشد.
بر همین اساس، تمامیِ نبردها و اقداماتِ نظامیِ امام (ع) در واقع، نه برای کشورگشایی، بلکه جنگهایی کاملاً هدفمند برایِ بازگرداندنِ نظمِ جامعه، دفعِ ستم و از بین بردنِ ریشههای فساد در پیکرهی جامعهی اسلامی بود.
🔹 چگونه استناد به قرآن کریم و سیرهی نبوی، نقشِ تعیینکنندهای در دعوتِ کوفیان داشت؟
در آستانهی وقوعِ جنگِ صفین، در شهرِ کوفه، فضایِ سیاسی با جریاناتِ متکثر و پرالتهابی دستبهگریبان بود و جامعه نیاز به شاخصی برای شناختِ حق داشت.
در این میان، «عمّار یاسر» (رضوان الله علیه) به عنوان یکی از چهرههایِ برجسته، بصیر و از صحابیانِ وفادار، با خطبهای ماندگار و مستدل، مردم را به بازشناسیِ دقیقِ مرزهایِ حق و باطل فراخواند. وی برای تبیینِ ضرورتِ شرعیِ مقابله با گروههایِ مخالف، به یکی از صریحترین و کلیدیترین دستوراتِ الهی در قرآن کریم، یعنی آیهی ۹ سوره حجرات، استناد کرد و به روشنی آن را تبیین نمود:
«وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا ۖ فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّىٰ تَفِیءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ ۚ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا ۖ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ»
(و اگر دو گروه از مؤمنان با یکدیگر بجنگند میان آنها صلح و آشتی برقرار کنید، و اگر یکی از آن دو گروه بر دیگری تجاوز کند، با آن گروهی که تجاوز میکند، بجنگید تا به حکم خدا باز گردد. پس اگر بازگشت، میانشان به عدالت و انصاف، صلح و آشتی برقرار کنید؛ و همواره دادگری را پیشه سازید که خدا دادگران را دوست دارد.) (۲۱)
عمّار با تکیه بر این آیهی شریفه، به مردم فهماند که در مواجهه با گروههایی که از مسیرِ حق و فرمانِ الهی خارج شدهاند، سکوت کردن و بیتفاوتی، برخلافِ فرمانِ صریحِ الهی است. او تأکید کرد که وظیفهی شرعی و انقلابیِ مسلمانان، شناساییِ دقیقِ آن گروهی است که مرتکبِ «بَغی» و تجاوز شدهاند؛ و مقابله با آنها، نه یک انتخاب، بلکه برایِ بازگرداندنِ جامعه به مسیرِ فرمانِ خدا، یک ضرورتِ قطعی و شرعی است.
🔹 چگونه شهادتِ صریحِ عمار یاسر، تاییدِ نبویِ گروههای مخالف را آشکار ساخت؟
جریانِ دعوتِ عمّار یاسر در کوفه، زمانی به اوجِ خود رسید و تاثیرِ عمیقی بر فضایِ فکریِ جامعه گذاشت که مردم، با توجه به جایگاهِ والا و مرجعیتِ دینیِ او، از وی خواستند تا تایید کند که آیا پیامبر اکرم (ص) نیز پیشتر به این گروههایِ ستمگر و سرکش اشاره کردهاند یا خیر. آنها از وی با دغدغهای عمیق پرسیدند:
«هل سمعت رسول الله (صلی الله علیه وآله) یذکر هذه الفئة؟» (آیا رسول خدا صلی الله علیه وآله این گروه [ستمکار] را به شما معرفی نکرد؟)
🔹 چرا استناد به حدیثِ «علی با حق است»، نقطه عطفِ اثباتِ حقانیتِ امام بود؟
عمّار با اطمینانِ کامل و با استناد به آنچه به طور مستقیم از پیامبر (ص) شنیده بود، شهادت داد که این گروهها و هویتِ انحرافیِ آنها پیشتر به صراحت توسطِ شخصِ پیامبر معرفی شده بودند. وی با قاطعیت اینگونه شهادت داد:
«اشهد ان رسول الله (صلی الله علیه وآله) امرنا بقتال الناکثین و القاسطین و امرنا بقتال المارقین من أهل النهروان و سمعنا رسول الله (صلی الله علیه وآله) یقول علی مع الحق و الحق مع علی لا یفترقان حتی یرد علی الحوض یوم القیامة»
(شهادت میدهم که پیامبر خدا صلی الله علیه وآله، ما را به جنگ با ناکثین و قاسطین و مارقین امر کرد و از رسول خدا صلی الله علیه وآله شنیدم که فرمودند: «علی با حق است و حق با علی است و این دو از هم جدا نمیشوند تا در روز قیامت در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند.») (۲۲)
این شهادتِ مستند و کوبندهیِ عمار، نه تنها مشروعیتِ تام و تمامِ جنگهای امام را تأیید کرد، بلکه با پیوند دادنِ دائمِ امام علی (ع) به «حقِ مطلق» و وعدهیِ لقایِ ایشان با پیامبر در حوضِ کوثر، وجدانِ خفتهیِ مردم را بیدار ساخت. در پیِ این سخنانِ مستند و مبتنی بر وحی، تودهیِ مردمِ کوفه، دعوتِ حقطلبانه ی او را با اشتیاق پذیرفتند و برایِ نصرت و یاریِ امام علی (ع) در میدانهای نبرد آماده شدند.
بخش هفتم:تحلیلِ استدلالیِ آیاتِ قرآن در مواجهه با «بَغی» و «محارب»؛ از دستورِ الهی تا شهادتِ امام (ع)
برای درکِ عمیقترِ مشروعیتِ نبردها، نباید تنها به ظاهرِ روایات اکتفا کرد، بلکه باید به سراغِ منبعِ اصلیِ تشریع، یعنی قرآن کریم، و تفسیرِ دقیقِ واژگانِ آن رفت. آیه ۹ سوره حجرات، نه تنها یک حکمِ اخلاقی، بلکه یک «قانونِ جنگی و سیاسی» برای حفظِ نظمِ جامعهیِ مؤمنان است.🔹 چگونه واژهشناسیِ حقوقیِ «بَغی» و «محارب» در متونِ تفسیری، مرزهایِ حق و تجاوز را مشخص میکند؟
برای درکِ این مسئله که چرا جنگ با مخالفانِ امام (ع) امری واجب و شرعی است، باید تفاوتِ ظریف میانِ «تجاوز» و «عدالت» را در کلماتِ کلیدیِ آیه جستجو کرد و ابعادِ حقوقیِ آن را واکاوی نمود:
تحلیلِ واژهیِ «بَغی»: در ریشهیِ لغوی، «بَغی» به معنایِ تجاوز از حد و اعمالِ ظلم بر دیگران است (۲۳). طبقِ تبیینِ دقیقِ «ابن اثیر»، اصلِ بغی همان «مجاوزة الحد» یا فراتر رفتن از مرزهایِ حق و عدالت است. از این رو، وقتی گروهی از مؤمنان با یکدیگر درگیر میشوند، اگر یکی از آنها از حدِ حق فراتر رود، با عنوانِ معینِ «باغی» شناخته میشود که مقابله با او لازم و ضروری است.
تحلیلِ واژهیِ «قسط» و «قاسط»: در قرآن کریم، تقابلِ میانِ جریانِ «قاسطین» (ظالمان) و «مقسطین» (دادگران) به وضوح برقرار است. «قسط» به معنایِ عدالت و انصاف است، اما «قاسط» به معنایِ فردِ ظالم و متمایل به ناحق است (۲۴). لذا، حکمِ الهی بر این است که پس از تلاش برای صلح، اگر طرفِ ستمگر بازنگشت، باید با عدالت و انصاف با او برخورد قاطع کرد.
تحلیلِ واژهیِ «محارب»: این واژه از ریشهیِ «حرب» مشتق شده که در لغت، نقطهی مقابلِ «سِلم» و آشتی است (۲۵). از نظرِ اصطلاحی، محارب کسی است که با ابزارِ جنگ و سلاح، به قصدِ ایجادِ ترس، وحشت و فساد در زمین، در هر زمان و مکانی (چه در شهر و چه در بیابان) اقدام به ایجادِ ناامنی کند (۲۶).
🔹 سیرِ تاریخیِ نزولِ آیه و کاربردِ آن در مرافعههایِ اجتماعی چگونه اصولِ کلانِ جامعهی اسلامی را تبیین میکند؟
مفسرانِ بزرگِ جهانِ اسلام، از جمله «شیخ طوسی»، معتقدند که این آیه در واقعهای میانِ دو گروه از انصار (اوس و خزرج) نازل شده است که بر اثرِ یک نزاعِ شخصی و قبیلهای، به یک درگیریِ گستردهی اجتماعی بدل گشت (۲۷). با این حال، باید توجه داشت که روح و اصلِ این آیه، یک قانونِ کلی، همیشگی و فراتر از زمان است.
این آیه به تمامیِ مؤمنان میآموزد که اگرچه هدفِ نهاییِ اسلام، دور کردنِ جامعه از نزاع و تفرقهافکنی است، اما در صورتِ بروزِ فتنه و تجاوزِ آشکار، نباید هرگز اجازه داد که «حقِ مظلوم» پایمال شود یا «ستمِ ظالم» در ساختارِ جامعه تثبیت گردد (۲۸). در واقع، قرآن کریم با این حکمِ قاطع، خطِ مشیِ روشنِ مبارزه با ستم و حمایت از عدالت را برای امتِ اسلامی ترسیم نموده است.
🔹 تجسمِ عملیِ حکمِ الهی در میدانِ جنگ چگونه بود؛ از تلاوتِ قرآن تا شهادتِ مؤمنِ مخلص؟
بزرگترین و دردناکترینِ مصداقِ اجرایِ این آیه، در روزهایِ پایانیِ زندگیِ امیرالمؤمنین (ع) تجلی یافت. وقتی که مخالفان با بیاعتنایی به ندایِ صلحطلبی و اتمامِ حجتِ حضرت علی (ع)، بر مواضعِ خود اصرار ورزیدند، ایشان برایِ بارِ دیگر از روشِ «اتمامِ حجتِ حداکثری» استفاده کرد تا بر همگان روشن شود که جنگ، آخرین راهحل و از رویِ ناچاری است (۲۹).
در روایاتِ تاریخی آمده است که در روزِ جنگِ جمل، هنگامی که حضرت علی (ع) مخالفان را از برپاپردنِ جنگ منع فرمود، اما طرفدارانِ عایشه به انذارِ ایشان گوش ندانستند، حضرت دست به دعا برداشت و به درگاهِ الهی شکایت برد که مردم از فرمانِ او سرپیچی کردهاند.
🔹 چگونه امام (ع) با تلاوتِ قرآن، آخرین فرصتِ صلح را برایِ مخالفان فراهم آورد؟
در این مرحله از درگیری، امام (ع) برایِ جلوگیری از خونریزی، راهِ قرآن را برگزید. ایشان مصحفِ شریف را به دست گرفت و با صدایی رسا، از مردم خواست تا آیهای که حکمِ صلح و مقابله با بغی را میدهد، بشنوند (۳۰):
«وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَاتِلُوا بَیْنَ أَیْدِیهِمَا بِالْعَدْلِ وَ الْقِسْطِ ۖ إِنْ أَعْدَلَا ۖ فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّىٰ تَفِیءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ»
در این میان، شخصِ شجاع و مؤمنی به نام «مسلم مجاشعی» برخاست و اعلام آمادگی کرد تا این دستورِ الهی را با صدایِ بلند در برابرِ لشکرِ مقابل تلاوت کند. امام علی (ع) با شفقت و آگاهی از فرجامِ سختِ این کار، به او فرمود: «دستانِ تو را قطع خواهند کرد و در این راه به شهادت خواهی رسید.»
🔹 فداکاریِ مسلم مجاشعی تا چه حد با روحیه استشهاد در راهِ کلامِ خدا سازگار بود؟
آن مجاهدِ فیسبیلالله با ایمانی راسخ در پاسخ عرض کرد: «هذا قلیل فى ذات الله» یعنی: «این مقدار فداکاری در راهِ خدا، بسیار ناچیز است» (۳۱). او مصحفِ شریف را به دست گرفت و در برابرِ لشکرِ مخالف ایستاد تا با تلاوتِ قرآن، مردم را به بازگشت از راهِ خطا دعوت کند تا شاید از ریخته شدنِ خونِ مسلمانان جلوگیری شود.
اما سنگدلیِ لشکرِ مقابل به گونهای بود که به جای پذیرشِ کلامِ حق، بر او هجوم بردند. آنها ابتدا دستِ راستِ او را قطع کردند؛ او با شجاعت مصحف را با دستِ چپ گرفت، اما آنها دستِ چپِ او را نیز جدا کردند. در نهایت، آن مؤمنِ فداکار، قرآن را به دندان گرفت و تا آخرین لحظهیِ حیات از کلامِ خدا محافظت کرد تا اینکه به مقامِ رفیعِ شهادت نائل آمد.
🔹 پس از اتمامِ حجتِ کامل، چرا وقوعِ جنگ برایِ امام (ع) یک ضرورتِ شرعی شد؟
پس از این جنایتِ آشکار و بسته شدنِ تمامیِ راههایِ مسالمتآمیز، و پس از اتمامِ حجتِ کامل با کلامِ خدا، امیرالمؤمنین علی (ع) دستورِ حمله صادر فرمودند. این رخدادِ تاریخی، عمقِ اعتقادِ امام (ع) به لزومِ اجرایِ دقیقِ احکامِ قرآنی را نشان میدهد.
اینگونه است که در فقهِ اسلامی و سیره علوی، یاری کردنِ برادرِ دینی نه تنها در حالِ مظلومیت، بلکه در حالِ ظالم بودن نیز معنا پیدا میکند؛ چنانکه در روایات آمده است که برادرِ دینیِ خود را چه ظالم باشد و چه مظلوم، یاری کن؛ اگر مظلوم است در گرفتنِ حقش، و اگر ظالم است با جلوگیری از ظلم و تجاوزِ او.
پینوشتها:
(۱) روایات مربوط به حقانیت امام علی (ع) در ادامه بحث ذکر خواهد شد.(۲) عبدالقاهر بغدادی، الفرق بین الفرق، ص ۳۴۲؛ ۲۶۶.
(۳) قاضی عبدالجبار، تثبیت دلائل النبوه، ج ۱، ص ۲۱۲.
(۴) فضل بن حسن طبرسی، اعلام الوری، ج ۲، ص ۳۵۰؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۰، ص ۴۳۲؛ میر حامد حسین لکهنوی، عبقات الانوار، ج ۱۴، ص ۵۰۰؛ ابوجعفر اسکافی، المعیار و الموازن، ص ۴۶؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۲، ص ۲۹۷؛ ابن شهر آشوب مازندرانی، مناقب آل ابی طالب، ج ۳، ص ۶۱.
(۵) ابوجعفر اسکافی، همان، ص ۱۱۹؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج ۱، ص ۲۵۵؛ محمدباقر مجلسی، همان، ج ۳۸، ص ۲۸؛ ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج ۴۲، ص ۴۴۹؛ شیخ صدوق، الامالی، ص ۸۹.
(۶) ابوجعفر اسکافی، همان، ص ۴۶؛ سلیمان بن احمد طبرانی، المعجم الصغیر، ج ۱، ص ۲۵۵؛ شیخ مفید، الجمل، ص ۴۱۸.
(7) احمد بن حنبل، المسند، ج ۱، ص ۱۱۸ و ۱۱۹؛ احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج، ج ۱، ص ۷۴؛ شیخ مفید، الارشاد، ج ۱، ص ۱۷۶؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج ۲۱، ص ۲۳۹؛ محمد بن یوسف صالحی شامی، سبل الهدی و الرشاد، ج ۱۱، ص ۲۹۴.
(8) احمد بن علی طبرسی، همان، ج ۱، ص ۸۸؛ محمدباقر مجلسی، همان، ج ۲۹، ص ۹۹.
(9) محمدباقر مجلسی، همان، ج ۳۶، ص ۳۴۸؛ شیخ صدوق، الامالی، ص ۵۶۱.
(۱۰) شیخ طوسی، الامالی، قم، دار الثقافه، ۱۴۱۴، ص ۱۴۹؛ ابن ابی الحدید، همان، ج ۲، ص ۲۹۷.
(۱۱) شیخ طوسی، الامالی، همان، ص ۳۶۴؛ فرات کوفی، تفسیر فرات، ص ۴۷۷؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج ۲۷، ص ۲۰۳.
(۱۲) ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، ج ۴۲، ص ۴۷۳؛ علاء الدین متقی هندی، کنز العمال، ج ۱۱، ص ۲۱؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه، ج ۱، ص ۱۲۶.
(۱۳) علاء الدین متقی هندی، همان، ج ۱۳، ص ۱۱۰؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج ۷، ص ۳۳۹
(14) شیخ صدوق، امالی، پیشین، ص ۴۶۴؛ شیخ طوسی، امالی، همان، ص ۴۲۵؛ احمد بن علی طبرسی، احتجاج، همان، ج ۱، ص ۴۶۲.
(15) ر.ک: محمد بن عبدالله الحاکم النیشابوری، المستدرک علی الصحیحن، ج ۳، ص ۱۵۰؛ ابن عساکر، همان، ج ۲، ص ۴۷۲؛ ابن ابی الحدید، همان، ج ۸، ص ۲۱.
(16) شیخ صدوق، امالی، پیشین، ص ۴۶۴؛ شیخ طوسی، امالی، همان، ص ۴۲۵؛ احمد بن علی طبرسی، احتجاج، همان، ج ۱، ص ۴۶۲.
(۱۷) ابن منظور، لسان العرب، ج ۱۴، ص ۷۸؛ سید غلامرضا خسروی حسینی، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن، ج ۱، ص ۲۹۶.
(۱۸) محقق کرکی، جامع المقاصد، ج ۳، ص ۶۸۲؛ شیخ طوسی، الرسائل العشر، ص ۲۴۴؛ حسن بن یوسف حلی (علامه حلی)، قواعد الاحکام، ج ۱، ص ۵۲۲.
(۱۹) ابن منظور، لسان العرب، ج ۱، ص ۳۰۲؛ خلیل بن احمد فراهیدی، العین، چاپ دوم، ج ۳، ص ۲۱۳.
۲۰) محقق حلی، شرائع الاسلام، ج ۴، ص ۹۵۸-۹۵۹؛ محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، ج ۴۱، ص ۵۶۴؛ حسن بن یوسف حلی (علامه حلی)، تحریر الاحکام، ج ۲، ص ۲۳۳.
(۲۱) قرآن کریم، سوره حجرات، آیه ۹.
(۲۲) اسکافی، همان، ص ۱۱۸-۱۱۹.
(۲۳) ابن منظور، لسان العرب، جلد ۲، صفحه ۴۵.
(۲۴) خسروی حسینی، مفردات القرآن، صفحه ۸۹.
(۲۵) ابن اثیر، النهایه فی الغریب و الآثار، جلد ۱، صفحه ۱۱۲.
(۲۶) مجمع البیان، تفسیر الطبری، جلد ۱۰، صفحه ۳۴۲.
(۲۷) شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، جلد ۴، صفحه ۲۱۱.
(۲۸) طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، جلد ۱۰، صفحه ۲۹۸.
(۲۹) بحارالانوار، علامه مجلسی، جلد ۳۲، صفحه ۱۷۴.
(۳۰) قرآن کریم، سوره حجرات، آیه ۹؛ و بحارالانوار، همان، صفحه ۱۷۵.
(۳۱) بحارالانوار، همان، صفحه ۱۷۵.
نویسنده: قربان منتظمی
منبع: تحریریه راسخون